Bitwa pod Pułtuskiem - bitwa stoczona 26 grudnia 1806 pod Pułtuskiem przez wojska francuskie z wojskami rosyjskimi, w czasie wojny z IV Koalicją.

Plan bitwy pod Pułtuskiem (kliknij w obrazek by go powiększyć)

Działania bojowe rozpoczęli Francuzi 21 grudnia. Korpusy Napoleona przeprawiły się przez Wisłę i ruszyły na Rosjan, którzy byli zmuszeni do odwrotu. Wycofując się koncentrowali swe oddziały w rejonie Pułtuska i Makowa. W dzień Bożego Narodzenia większość sił Bennigsena była już w Pułtusku, reszta zaś znalazła się z dywizją Dochturowa w okolicy Gołymina. Buxhoevden ze swą 5 Dywizją stał w Makowie. Pogoda była wyjątkowo zła, ciągłe deszcze zamieniły drogi w bajora a posuwanie się wojsk, szczególnie artylerii, było nad wyraz uciążliwe. Łatwo wyobrazić sobie sytuację żołnierzy maszerujących i walczących w błocie, a nocujących na biwakach wśród wichrów i zamieci śniegu z deszczem. Pod wieczór 25 grudnia dotarł pod Pułtusk V Korpus Lannesa z dywizją dragonów Beckera. Kamieński musiał decydować się na rozstrzygający bój lub na odwrót. W nocy z 25/26 grudnia rozszalała się burza i wiatr przewracał namioty Rosjan i Francuzów. Stary marszałek załamał się zupełnie i zwoławszy naradę oświadczył, że opuszcza wojsko, a dowodzenie przekazuje najstarszemu stopniem, czyli Buxhoevdenowi polecając równocześnie wycofać się w granice Rosji. Pomimo próśb zebranych generałów wytrwał w postanowieniu i odjechał do Ostrołęki. Ambitny Bennigsen nie mógł przystać na tak niesławny koniec i decyzji wodza nie uszanował. Postanowił przyjąć bitwę. W tym celu rozkazał sprowadzić z Popowa dywizje Essena III i Anrepa, lecz te, zgodnie z wcześniejszym rozkazem Kamieńskiego, pomaszerowały do Ostrołęki.

Bennigsen rozmieścił swoje siły wzdłuż drogi Pułtusk-Gołymin formując je w trzy linie złożone kolejno z 21, 18 i 5 batalionów. Lewe skrzydło kończyło się w mieście, a prawe w na lesie Mosin. Artyleria została rozmieszczona przed pierwszą linią piechoty. Na najdalej wysuniętych pozycjach prawego skrzydła Generał Barclay de Tolly zajmował część lasu Mosin z 3 batalionami, regimentem kawalerii i baterią artylerii osłaniającą drogę do Gołymina. Generał Bagavout osłaniał lewe skrzydło oraz most na rzece Narew razem z 10 batalionami, dwoma szwadronami dragonów oraz baterią artylerii. 28 szwadronów kawalerii było rozmieszczonych wzdłuż krawędzi brzegu łącząc Barclay´a i Bagavouta, Kozacka kawaleria została rozmieszczona naprzeciw nich. Lannes miał rozkaz przekroczyć Narew w Pułtusku razem ze swoim Korpusem. Miał świadomość, że przed nim znajdują się jakieś siły rosyjskie, ale nie miał pojęcia o ich rozmiarach. Po przedarciu się przez błota, pierwsze oddziały dotarły na miejsce o 10 rano i odrzuciły Kozaków na główną linię rosyjskiej obrony. Z powodu ukształtowania terenu Lannes mógł widzieć tylko najbardziej wysunięte pozycje rosyjskie na lewym i prawym skrzydle oraz kawalerię pomiędzy nimi. Rozmieścił na lewo obok lasu Mosin Dywizję Sucheta potem Gazana, Wedella i Claparede´a wzdłuż całej linii rosyjskiej. Kilka dział, które udało się przeprawić przez błota rozmieścił na lewym skrzydle i w centrum. Około 11 rano francuskie prawe skrzydło ruszyło przeciwko Bagavoutowi. Rosyjscy Kozacy i reszta kawalerii zostali wyparci na tyły a Bagavout wysłał do ataku piechotę, która pomimo wsparcia artylerii została odrzucona. Francuskie centrum również nacierało, próbując zaatakować cofającego się Bagavouta z flanki, ale ten manewr odsłonił ich na atak rosyjskiej kawalerii, siedem szwadronów zaatakowało francuską flankę w nagłej burzy śnieżnej kiedy kawaleria i piechota Bagovout´a zaatakowała ich ponownie frontalnie. Następnie francuski batalion oskrzydlił rosyjską kawalerię. Po zamieszaniu jakie powstało Rosjanie wycofali się na swoje obronne pozycje. Następna próba kawalerii Lannesa pod dowództwem Treilharda została zatrzymana przez rosyjską artylerię.

W tym samym czasie francuskie lewe pod dowództwem Sucheta prowadzone osobiście przez Lannes´a zaatakowało pozycje w lesie bronione przez Barclay´a. Pierwszy atak wyparł Rosjan z lasu i zdobył ich baterię, która była tam rozmieszczona, jednak Barclay rzucił do walki rezerwy i udało mu się dotrzeć do lasu i odbić działa.

Tymczasem Francuskie centrum dalej nacierało, a rosyjska kawaleria wycofała się za swoje działa, wystawiając Francuzów na morderczy ogień baterii.

Około 14:00 sytuacja wojsk francuskich stała się niebezpieczna. Rosyjskie lewe skrzydło trzymało się a francuskie centrum cierpiało od ostrzału artylerii, a na prawym skrzydle rósł nacisk wypierający siły Suchet´a z lasu. Francuski odwrót stawał się coraz bardziej możliwy, kiedy nieoczekiwane posiłki nadeszły na pole bitwy.

3 Dywizja z 3 Korpusu Davouta tymczasowo dowodzona przez jego szefa sztabu d´Aultanne´a dostała rozkaz ścigania rosyjskiej kolumny widocznie wycofującej się w kierunku Pułtuska. Zaniepokojony siłą rosyjskiej kawalerii, która eskortowała działa i zapasy d´Aultanne ścigał ją, lecz nie próbował się z nią zmierzyć. Kiedy przygotowywał się na postój nocny usłyszał dźwięki bitwy po swojej prawej stronie i natychmiast ruszył na Pułtusk. Ponieważ drogi przypominały bagna, mógł wziąć ze sobą tylko jedno działo.

Kiedy Bennigsen zobaczył tą nową zbliżającą się siłę, odwrócił swoją główną linię, aby stanęła naprzeciw lasu, ten manewr zredukował jednak ogień artyleryjski skierowany na oddziały Lannesa. Barclay spostrzegając d´Aultanne´a atakującego jego prawe skrzydło, wycofał się natychmiast w kierunku prawej strony głównej linii rosyjskiej obrony. Bennigsen wzmocnił go dwoma regimentami piechoty i kawalerią i skierował ogień artylerii na las. Francuzi zostali odparci, a prawa flanka d´Aultanne´a odkryta i zaatakowana przez dwadzieścia szwadronów rosyjskiej kawalerii, jednak 85 regiment piechoty francuskiej sformował czworoboki i poprzez ciągły ogień odparł ten atak.

Przybycie dywizji d´Aultanne´a miało także wpływ na francuskie prawe skrzydło. Po przerzuceniu większości rosyjskiej artylerii do wsparcia Barclay´a Francuzi mieli okazję użyć swoich własnych dział dla wsparcia nowego ataku na Bagavout´a przez dywizje Claparede i Wedell wspomagane przez Gazan´a na swojej lewej stronie. Żołnierze Bagavouta zostali odparci poprzez wąwóz na swoje tyły, a ich działa zostały zdobyte. Osterman-Tołstoj sformował baterię po prawej stronie Barclay´a i wsparty przez 5 batalionów zaatakował. Po desperackiej walce Francuzi zostali odparci, a działa odbite. Francuskie prawe skrzydło i centrum wycofały się na swoje poranne pozycje w miarę jak zapadały absolutne ciemności.

Podczas nocy Bennigsen zdecydował się na odwrót.

Straty obu wojsk były duże, aczkolwiek ich oszacowanie jest dziś bardzo trudne, ponieważ źródła historyczne są diametralnie odmienne np. wielkość strat francuskich waha się w granicach od 1500 - do 7000 zabitych i rannych natomiast straty rosyjskie od 3500 do 5000 zabitych, rannych i wziętych do niewoli.

Odwrót Rosjan był niezwykły, jak i stosunki panujące w naczelnym dowództwie. Bennigsen polecił rozpalić ognie, by imitować obozowisko rozłożone wokół Pułtuska, a tymczasem w nocy z 26/l27 XII ruszył śpiesznym marszem do Ostrołęki, unikając spotkania z Buxhoevdenem. Przeprawiwszy się w Ostrołęce na lewy brzeg Narwi, kazał spalić za sobą most zostawiając resztę wojsk, ze swym rywalem na czele, na pastwę Francuzów. Nie zaniedbując starań dla rozwoju swojej kariery powiadomił cara, że pobił pod Pułtuskiem samego Napoleona, a jego poplecznicy na dworze mieli dokonać reszty. Buxhoevdena tymczasem nikt nie ścigał i mógł wycofywać się bez walki. 29 grudnia znalazł się w Nowej Wsi (dzisiaj Nowa Wieś Zachodnia), a nazajutrz w Dylewie. Dowiedziawszy się, że most w Ostrołęce jest spalony, skierował swe wojska do Nowogrodu przez Nasiadki i Stanisławowo, natomiast niewielkie oddziały poszły do Kolna przez Lipniki. Dwie jego dywizje, stojące w widłach Bugu i Narwi, dołączyły w Ostrołęce do korpusu Bennigsena. Pierwsza próba połączenia wojsk odbyła się 2 stycznia w Nowogrodzie, ale zaledwie część 8 Dywizji zdołano przeprawić, gdyż most pontonowy został zerwany. Ostateczne scalenie armii nastąpiło w Tykocinie 9 stycznia.